Lìnkún

Lexique philosophique Français – Fɔngbe

Mahougnon Sinsin

Absurde (raisonnement par l’absurde) : Xóɖéxlɛ́ gɛ̀dɛ́

Ѫ.Tínmɛ̀

Xóɖéxlɛ́ ɖé wɛ (démonstration) bɔ xócáxó-ɖiɖe tɔn (forme logique) cí lě :

 – p ⊃ – q

Loɔ́ q

Hǔn(– p)nyí xó agɔ.

₼. Xlɛ́-kpɔ́ndewú

Enyí vɔ̌tɔ́ (le vide) ma tíín ǎ (– p), nǔ ɖě nɔ sɛ̀ tɛ̀n ǎ (– q)

Loɔ́ nǔ ɖé lɛ́ ka nɔ sɛ̀ tɛ̀n (q)

Hǔn xó agɔ wɛ nyí ɖɔ vɔ̌tɔ́ kún tíín ó (– p est faux).

₾. Nùbiɔ́xà

Nà Sɛ́dámì lìn tamɛ bó mɔ ɖɔ̀ xóɖéxlɛ́ gɛ̀dɛ́ kún nɔ xwe alì hwebǐnu ó. É ná kpɔ́ndewú élɔ :

Enyí gbɛtɔ́ lɛ́ ma nyí goyitɔ́ ǎ (– p), adɔ̀ sixú tɔ́n ǎ (– q)

Loɔ́ adɔ̀ ɖié ka tɔn é (q)

Hǔn xó agɔ wɛ nyí ɖɔ gbɛtɔ́ lɛ́ kún nyí goyitɔ́ ó.

※

Absurde (Réduction à l’absurde) : Tà lílɛ́ nú xó

Ѫ.Tínmɛ̀

Wɛnwín ɖé wɛ è nɔ zán, bó nɔ ɖexlɛ́ ɖɔ̀ tamɛlinxó ɖé (raisonnement) xwe alì nùgbó. Lěe è nɔ dó ajì énɛ́ gbɔn é ɖié : mì nú ma zě tamɛlinxó (p) ɖ’ayǐ ; mì nú ma lílɛ́ gbe nú xóta tɔn wegɔ ɔ́ (deuxième prémisse) lobo lílɛ́ gbe nú tasúná tɔn (conclusion). Mǐ ná mɔ ɖɔ̀ xóxwlémɛ (proposition) we énɛ lɛ́ e mǐ lílɛ́ gbe ná é ɔ́, klán gbè xá xóta nukɔntɔn ɔ́. Mɔ̌ mɛ ɔ́, mǐ ɖexlɛ́ ɖɔ̀ (p) nyí tamɛlinxó sɔgbe nùgbó.

Wɛnwín ɔ́ sín tínmɛ ɖěvo ka ɖié : bibɛ́mɛ ɔ́, è nɔ vlɛ́-ɖì (supposer) ɖɔ̀ nǔ e klán gbè xá xósútaná ɔ́ (la contradictoire de la conclusion) nyí nugbǒ ; é nɔ jɛ wě tlóló ɖɔ̀ nǔ e è vlɛ́-ɖì ɔ́ kpodó xósútaná ɔ́ kpó kún xwe alì ɖěbǔ ó. Mɔ̌ mɛ ɔ́, è nɔ ɖexlɛ́ ɖɔ (p) nyí tamɛlinxó sɔgbe nùgbó. 

₼. Xlɛ́-kpɔ́ndewú

	p	Tà lílɛ́ nú p
Xóta nukɔntɔn	Xlonɔ bǐ wɛ nɔ ɖɔ̀ xlonɔxó	Xlonɔ bǐ wɛ nɔ ɖɔ̀ xlonɔxó
Xóta wegɔ ɔ́	Hansinɔ ɖé lɛ́ nɔ ɖɔ̀ xlonɔxó ǎ	Hansinɔ bǐ wɛ nɔ ɖɔ̀ xlonɔxó (nǔ vlɛ́-ɖì)
Xósútaná	Hǔn, hansinɔ ɖé lɛ́ nyí xlonɔ ǎ.	Hǔn, hansinɔ bǐ wɛ nyí xlonɔ (xósútaná ma sɔgbe)

Nǔ e è ɖè sín mɛ é ɖié : tà lílɛ́ nú (p)xwe ali ǎ. Hǔn, dandan mɛ ɔ́, (p) sɔgbe nùgbó.

₾. Nùbiɔ́xà

Nà Sɛ́dámì ɖɔ̀ : tà lílɛ́ nú xó mitɔn énɛ́ ɔ́ hwɛ́n yɔkpɔ́vú ‘yihún. Ma kplɔ́n tà lílɛ́ nú xó ɖěvo mì. Lǒdotɔ́ ɖɔ̀ :

(p) : Ajǎ xɛ̀ mɔ̀ Ayɔ xɛ̀ bó ɖɔ̀ gbɛtɔ́ dá ;

        Mì jà xó ɖɔ̀ gbe hǔn, mì nɔ kpɔ́n ayǐ.

Tà lílɛ́ nú (p) :

Ajǎ xɛ̀ mɔ̀ Ayɔ xɛ̀ bó ɖɔ̀ gbɛtɔ́ è nɔ mɔ̀ ;

Mì jà xó ɖɔ̀ gbe hǔn, mì nɔ sí gbɛtɔ́. 

※

Accident (au sens ontologique) : Ninɔmɛ-húzú

Ѫ.Tínmɛ̀

Ninɔmɛ e nǔ ɖé zé ɖò wěxò, b’ɛ́ ma ɖiɔ́ nǔ e nǔ ɔ́ nyí ɖò gɔngɔn mɛ ǎ é. Lěe Alisitɔ́ti ɖɔ̀ gbɔn é ɔ́, nǔ é tíìn é nyí nǔ-ɖò-éɖéé-mɛ (substance) lobo ka nɔ ɖiɔ́ ninɔmɛ ɖò wěxo. Ninɔmɛ lɛ́ sín atɛ ɖié :

	Ninɔmɛ-húzú (accidents)
Nǔ-ɖò-éɖéé-mɛ (Substance)	Nǔjlɛ́ (quantité)
	Nǔ cí lě (qualité)
	Nǔ jlɛ́ dó nǔ, nǔ cá kàn xá (relation)
	Tɛ̀n (lieu)
	Hwenu (temps)
	Ɖò (position)
	Ɖó nǔ (avoir)
	Wà nǔ (faire)
	Yǐ nǔ (subir, recevoir une influence)

₼. Xlɛ́-kpɔ́ndewú

Mi nú ma zě Alisitɔ́ti sín atɛ ɔ́ sɔ́ ɖɔ̀ xó dó jɔhɔn wú :

Nǔ-ɖò-éɖéé-mɛ	Ninɔmɛ-húzú
Jɔhɔn : Azizɔ vovo sín kplékplé wɛ (Un mélange de gaz)	Jɔhɔn mɛtlu kantíngba ɖòkpó (1m3).	Nǔjlɛ́
	Jɔ éyɛ hùn zò.	Nǔ cí lě
	Jɔ ɖó zìn hú sìn ǎ.	Nǔ jlɛ́ dó nǔ
	Jɔ ɖò wɛkɛ́ mɛ.	Tɛ̀n
	Jɔ zǎnzǎn tɔn fá tɔɔ.	Hwenu
	Jɔ ɔ́ kpó ɖò te	Ɖò
	Jɔ élɔ hɛ̀n fífá wá.	Ɖó nǔ
	Jɔ nyì bó hɛ̀n nǔ gblé.	Wà nǔ
	Jǐ jà bɔ jɔ fá.	Yǐ nǔ

₾. Nùbiɔ́xà

Éè Nà Sɛ́dámì sè Alisitɔ́ti xó énɛ́ lɛ́ ɔ́, é d’áyi dò bó kanbiɔ́ éɖéé ɖɔ̀: vogbingbɔn tɛ́ ka ɖò (1) nǔ e kúnkplá lěe nǔ lɛ́ cí é (la structure des choses), (2) ée kúnkplá lěe mǐ nɔ mɔ nǔ jɛ nǔ mɛ gbɔn é (notre compréhension du monde), (3) kpó ée kúnkplá lěe gbe mǐ nɔ dó é tò xókwín lɛ́ gbɔn é (la grammaire de nos langues) tɛ́ntin ? Ahwanvú Alisitɔ́ti tɔn lɛ́ ní yí gbe nú nǔkanbiɔ́ ce élɔ́ nú má se.

Texte Intégral

A suivre…

Prof. Mahougnon Sinsin

^{Chercheur en “Épistémo-logique”, Mahougnon Sinsin s’intéresse à l’étude des savoirs, des rationalités et des imaginaires épistémiques des anciennes sociétés africaines. Ses recherches visent en particulier à élaborer et à promouvoir une “Épistémologie de la Refondation”, dans la perspective diopienne de la “Philosophie du Retour”. Membre du Comité Scientifique du Laboratoire d’Études Africaines et de Recherches sur le Fá (LAREFA), il est auteur de divers ouvrages et articles.}